Hoe zorgen kleinschalige pilots voor grootschalige beleidsveranderingen? 

Onderzoeker Jonathan Berg vertelt over het Bouwdepot.

Beleidsverandering gaat niet over één nacht ijs. Zoveel wordt wel duidelijk in gesprek met onderzoeker Jonathan Berg. Vanuit zijn werkkamer vertelt hij honderduit – gedreven en duidelijk toegewijd aan zijn onderzoek. “Misschien schiet ik een beetje alle kanten op hoor, ik zit namelijk nog midden in mijn analyse”. Die analyse is voor een rapport in samenwerking met het Bouwdepot, ondersteund door FNO. In de afrondende fase geeft Jonathan toch vast een inkijkje in wat hem bezighoudt.

Als toegewijde onderzoeker wordt hij al tien jaar gedreven door de vraag: ‘wat is het goede om te doen?’. Zijn onderzoek vindt plaats in de marges van de samenleving en heeft betrekking op alles wat we nu bestaansonzekerheid noemen – van armoede tot zorg en van gezondheid tot huisvesting. Het rapport in kwestie gaat over de vraag: hoe creëren gemeenten ruimte voor beleidsexperimenten zoals het Bouwdepot en welke lessen kunnen andere gemeenten daaruit trekken? Jonathan: “Die ‘hoe’-vraag is belangrijk. Ik hoop dat dit rapport concrete handvatten oplevert om sociale innovatie echt te bewerkstelligen”.

Met de analyse dus nog in de maak, deelt Jonathan toch vast één van de dingen die hem het meest opvielen: de verschillen in betekenisgeving. “Het viel me op dat de gemeenten die het Bouwdepot uitvoeren allemaal op een andere manier waarde hechten aan de trajecten. Voor de ene gemeente is het een investering, een manier om collectieve kosten te verminderen. Voor een ander is het een uiting van naastenliefde vanuit geloofsovertuigingen. En een derde ziet het simpelweg als een fundamenteel recht op een menswaardig bestaan. Dat is allemaal afhankelijk van de normen, waarden en geschiedenis van die specifieke gemeente. Door deze flexibele benadering lukt het het Bouwdepot om met één en hetzelfde concept aan te sluiten bij het gedachtegoed van verschillende groepen. Zo’n flexibiliteit is denk ik heel belangrijk om tot beleidsverandering te komen.”

Beleidsverandering, dat is voor Jonathan het einddoel: “aanpakken als het Bouwdepot zijn belangrijk, omdat ze de weeffouten in onze systemen agenderen. Ze geven gemeenten de kans om op kleine schaal met oplossingen te experimenteren. Maar hoe ons dat tot beleidsverandering op grote schaal kan brengen, dat is de hamvraag.”

Als steeds meer gemeenten het Bouwdepot zouden gaan implementeren, is dat zeker een stap in de goede richting. “Niet eens per se om eindeloos data te blijven verzamelen, want dat is er op een gegeven moment wel voldoende. Je ziet nu al dat de onderzoeken die wereldwijd zijn gedaan met betrekking tot ‘geld-geef experimenten’ bijna allemaal dezelfde positieve resultaten geven.” Jonathan doelt onder andere op experimenten uit Amerika, Spanje en Finland. Die tonen stuk voor stuk aan dat het wegnemen van geldstress zorgt voor een verbetering van de mentale gezondheid en participatie in de maatschappij, en een afname van collectieve kosten, zoals de gezondheidszorg. 

De cijfers liegen niet. Maar  toch lijkt data alleen niet voldoende om het echt te implementeren in het beleid. Hoe kan dat?

“Beleidsverandering gaat verder dan alleen het aanpassen van wetten en regels. Het vereist ook een verandering in de cultuur en mindset van beleidsmakers, ambtenaren en onze samenleving als geheel. We hebben te maken met diepgewortelde overtuigingen over armoede en participatie”, zegt Jonathan. “Het doorbreken van deze patronen vergt tijd en inspanning, bestuurlijk lef en ruimte, maar het Bouwdepot kan dienen als een katalysator voor deze verandering.”

Het is een onvoorziene maar welkome uitkomst die Jonathan bij meerdere Bouwdepot-gemeenten terug ziet. “Het begint voor een gemeente altijd vanuit een noodzaak iets te doen met bijvoorbeeld dakloosheid, armoede of kansarme jongeren. Maar uiteindelijk daagt het Bouwdepot ook interne denkbeelden en structuren uit en draagt het bij aan cultuurverandering. Het laat gemeenten bijvoorbeeld oefenen met andere mensbeelden, door het werken vanuit vertrouwen.” 

Ook organisatorisch vraagt het vernieuwing van gemeenten, die georganiseerd zijn in verschillende loketten, met elk hun eigen financiële potjes en ambtenaren. “We weten eigenlijk al een hele tijd dat dit problematisch is, omdat de levens van mensen zich niet laten indelen in hokjes. Er is een integrale aanpak nodig om systemen te verbeteren. Omdat het Bouwdepot op het snijvlak van veel verschillende ‘afdelingen’ opereert, vraagt het om verbinding en samenwerking. En daardoor wordt het Bouwdepot ook een middel voor gemeenten om integrale beleidsvorming eigen te maken.” Dit zijn de stappen in de goede richting waar Jonathan op doelt. Naast data, levert het Bouwdepot waardevolle tools op om uiteindelijk tot beleidsverandering te komen. En hoe meer gemeenten daarmee aan de slag gaan, hoe beter.

Als je het hebt over beleidsverandering, is er nog één term die niet mag ontbreken: policy entrepreneurship. Jonathan legt uit: “koerswijzigingen en veranderingen in beleid ontstaan eigenlijk altijd door ideeën, initiatieven en samenwerkingen van burgers, Ngo’s, onderzoeksinstituten, en lokale overheden.” In de wetenschap worden zij ook wel ‘policy entrepreneurs’ genoemd – de actoren die binnen en rond de overheid samenwerken om sociale innovatie voor elkaar te krijgen. Om de status quo te bevragen. Het Bouwdepot is daar een klinkend voorbeeld van. “Policy entrepreneurs leunen op een aantal samenhangende strategieën, die samen tot beleidsverandering kunnen leiden. Coalitievorming is daar één van: het samenwerken met experts uit verschillende hoeken. Zo gaat het Bouwdepot de samenwerking aan met onder andere fiscale experts, journalisten, ervaringsdeskundigen en ambtenaren met lef.” Maar het blijft niet bij alleen samenwerking. Policy entrepreneurs doen aan ‘leading by example’ door op kleine schaal te laten zien dat het anders kan. En ook ‘probleemframing’ is een belangrijke strategie. “Dat wil eigenlijk zoveel zeggen als: ben je in staat om mensen met verschillende visies en achtergronden mee te krijgen in jouw gedachtegoed? Je aanpak zodanig te framen dat het aansluit bij de belevingswereld en waardenkaders van invloedrijke beleidsactoren? Je ziet dit bijvoorbeeld terug in de verschillende waarden die gemeenten hechten aan het Bouwdepot, zoals ik eerder vertelde: van naastenliefde tot investering voor de toekomst.”

Het onderzoek naar policy entrepreneurs en hun strategieën helpt om te begrijpen wat er nodig is voor structurele beleidsverandering. Jonathan: “Ik hoop dat ik met dit rapport policy entrepreneurs zoals het Bouwdepot wat concrete handvatten kan geven om door te blijven bewegen. Hoe die beleidsverandering er uiteindelijk uit gaat zien weet ik ook nog niet, maar ik geloof wel echt dat we er samen kunnen komen.”

Interviews

INTERVIEW MET OUD-DEELNEMER ANTOINETTE

In een interview verteld oud-deelneemster Antoinette (21) uit Weert hoe het nu met haar gaat.

Lees meer
Interviews

“Vertrouwen als Sleutel tot Succes bij het Bouwdepot in Amersfoort”

Een verdiepend gesprek in een interview met Stefan, Joran en Marije.

Lees meer
Bouwdepot in het nieuws

Het Bouwdepot in het magazine over ‘Handelen in transities’

Twijnstra Gudde viert haar 60-jarige jubileum met een prachtig magazine over Handelen in transities.

Lees meer